Şapsığ Ulusal Rayonu (Adigece:Шапсыгъэ Лъэпкъ Район), Rus SFSC'nde Krasnodar Kray'a bağlı olarak, 1924-1945 yılları arasında yaşamış olan etnik-bölgesel bir yönetim birimi.

1864 Adıge sürgünü sırasında bazı Şapsığ kalıntıları,dağlarda yaşayan ve Ruslara boyun eğmeyen Hak'uçlara katılmışlardı,bazıları da iç sürgün yoluyla Kuban oblastında Orta Kuban ve Orta Laba ırmaklarının solundaki düzlük yerlere yerleştirilmişlerdi.Bunların bir bölümü,daha sonraları dağlardan indi,bir bölümü de 1870-1880'li yıllarda,Rusların izin vermesi üzerine, sivil yerleşime açılmış olan Karadeniz kıyısındaki eski yerlerine döndü.Böylece 1870'li ve 1880'li yıllarda yeni yeni Şapsığ köyleri oluşmaya başladı.Bu yerleri içine alan Karadeniz ili'nde,pek de güvenilir olmadığı kabul edilen Rus belgelerine göre, 1897'de 1939 Çerkes (Şapsığ) yaşıyordu.Burada yaşayan Şapsığlar,25 yıl sonra,yani 1922'de,Karadeniz kıyısında,kuzeyde Pşada Irmağından başlayıp güneyde Abhazya Cumhuriyeti'ne değin uzanan,yani şimdiki Rusya Federasyonu'nun Krasnodar Kraya bağlı olan Tuapse rayonu ile Soçi'yi (Saçe) içine alan bir bölgede,Rusya SFSC'ne katılmak üzere,"Şapsığ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti"'ni kurdular.

Pshu (Rusça: Псху), 1864 yılına değin Çerkesya'da yaşamış bir Abaza (Abazin) dağ topluluğu. Karadeniz'e dökülen Bzıb Irmağının yukarı bölümünde yaşıyorlardı. Pshular, Aibga ve Ahçipsovlar gibi, Cigetlerin bir kolu sayılıyorlardı. Mayıs 1864 başlarında, üstün Rus birlikleri karşısında topraklarını terk etmek ve Adıge sürgünü kapsamında Türkiye'ye göç etmek zorunda kalmışlardır.

1864'te Osmanlı topraklarına sürülme biçiminde gönderilen Pshuların 4 bin dolayında olduğu sanılmaktadır. Pshu nüfusundan boşaltılan yöre bir süre boş tutulduktan sonra, 1867'de Grek (Rum) yerleşimine tahsis edildi, ancak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Grek (Rum) yerleşimciler de Osmanlı topraklarına sürüldüler ve Rumların yerini, devletçe korunan ve desteklenen Rus yerleşimciler aldılar.

Sadzlar veya Asadzvalar, Cigetler olarak da bilinir, Abhazların alt etnik gruplarından biridir. Sadzların, Eski Yunan ve Romalı yazarların Sanigler olarak adlandırdığı kavimden geldiği de ileri sürülür. 6. yüzyılda Abhazya Krallığı sınırları içinde değişik kabileler yaşıyordu. Bunlar Abasglar, Apsiller ve Misimianlardı. Ciget adı, Gürcülerin Sadzların ve Ubıhların yaşadığı topraklara verdiği ad olan Ciketi’den gelir.

1864 yılına değin Sadzlar, Gagra’nın kuzeyinde Hosta nehrine kadar uzanan Karadeniz kıyılarında yaşıyorlardı. Sadzin olarak adlandırılan bu bölgede Kamiş, Aribda, Amarşan ve Gençba gibi kabileler yaşıyordu ve bu kabileler Tsanba kabilesinin egemenliği altındaydılar. Ubıh prensi Oblagua ve Dziaş, Sdaz kökenli bir aileden geliyordu.

Aibga,1864 yılına değin Bağımsız Çerkesya'da yaşamış bir köy topluluğu.Cigetlerin bir kolu sayılan Aibgalar bugünkü Krasnodar Kray'ın Adler rayonunda,Psov Irmağının yukarısında ve ulaşılması çok zor bir dağlık yörede yaşıyorlardı.Burası Mzımta Irmağının yukarı vadisindeki Kbaada Yaylasının (şimdi Krasnaya Polyana) yakın güneyindeydi.Aibga,bugün yazlık ve kışlık tesisleriyle gözde bir dinlenme,bir tatil,sayfiye yeri ve kış sporları merkezi konumundadır.

Aibga direnişi:
Vıbıhların ve kıyıdaki güney komşuları Cigetlerin Mart 1864'te Ruslara boyun eğmesinden sonra,sıra Cigetlerin kolları olan ve dağlarda yaşayan Abaza (Abazin) topluluklarına boyun eğdirmeye gelmişti.Bu topluluklardan biri de Aibgalar idi.Bu dağ topluluklarını yerlerinden ayrılmaya zorlamak için Nisan 1864'te dört Rus birliği oluşturuldu.İlk birlik güneyde Gagra'dan hareketle Pekhu Irmağı,ikinci birlik St.Duhovski (Kutsal Ruh,bugün Adler) kalesinden hareketle Mzımta Irmağı boyunca dağların yukarılarına doğru ilerledi.

Hak'uç (Хьак1уцу),1870'li yıllara değin,Karadeniz kıyı dağlarında yaşamış ve Rus işgaline direnmiş Adıge topluluğu.Karadeniz kıyısı Şapsığlarının komşusu olan bu topluluk,Karadeniz'e dökülen Aşe ve Şahe (Adıgece:Şekh/Шэх) ırmaklarının kaynak bölümlerindeki dağlık kesimlerde yaşıyordu.Hak'uçların Vıbıhlar ile de bağlantıları vardı.Örneğin Vıbıhlar halen Hak'uç lehçesinde Adıgece konuşmaktadırlar.Hak'uç lehçesi Şapsığcaya yakın bir lehçe olup bazılarınca Şapsığcanın bir şivesi sayılmaktadır.Ama bu iki lehçe arasında bazı farklılıklar vardır.Örneğin Şapsığcada fiiller tanımlama ve pekiştirme anlamında "re-" ön takısını alır,Hak'uç lehçesinde ise,"-e" soneki alır.Şapsığ:"re-k'uağ" (рэк1уагъ)-gitti (bilinen biri),Hak'uç:"k'uağ-e" (к1уагъэ)-gitti (belirsiz biri),ama Şapsığ da,belirsiz biri için aynen Hak'uç gibi "k'uağ-e" (к1уагъэ) der.Ayrıca bazı ses farklılıkları da vardır,Şapsığ:"şe" (щэ)-süt,Hak'uç:"çe" (чэ)-süt;Şapsığ:"seçe" (сэчъэ)-koşuyorum,Hak'uç:"Seşe"-koşuyorum,gibi.

Hak'uç Direnişi:
Çerkesya'nın Karadeniz kıyısının güneyinde,Kbaada'nın ya da şimdiki Krasnaya Polyana'nın (Kızıl Çayır;1aткъуадж/Atquadj) yakın güneyinde bulunan..

Ruslarla Çeçenler arasındaki ilişkinin bu merkezde cereyan etmekte olduğu bir dönemde İmam Şamil devreye girerek köyden köye at sürüp davasını anlatmaya ve taraftar toplamaya başlamıştı. Bu arada birtakım İngiliz casusları da devreye girerek Karadeniz kıyılarındaki Çerkez kabileleri arasında devamlı olarak İngiltere'nin olaylara müdahale edeceğini vaat etmek suretiyle onları cesaretlendiriyorlardı. Olaylar, bu tür gelişmelerle daha büyük olaylara zemin hazırlamaktayken Osmanlı Devleti de 1839 yılında Kavalalı isyanının patlak vermesiyle en zor günlerini yaşıyordu. Bu arada Kavalı’nın oğlu İbrahim Paşa'nın öncü birlikleri Urfa ve Diyarbakır'ı işgal etmiş bulunuyordu. Hatta İbrahim Paşa tarafından Dağıstan'ın önemli kişilerine yollanan ferman selam faslından sonra kendilerinin o ana kadar yedi düvele karşı savaştıklarını, İngilizler'in, Fransızların, Yunanların, Almanların ve daha birçoklarıyla Osmanlı sultanının tamamen onlara boyun eğdiğini, artık silâhların Ruslara çevirdiğini bildiriyor, sonra da şöyle devam ediyordu:

Son devrin, deniz tarihini tetkik eden nesiller, Balkan Har­bi sıralarında Hamidiye kahramanı Rauf Beyin, eski Türk denizcilerine yakışır bir şekilde gösterdiği cesaret, isabet ve feragatten çok güzel örnekler verdiğini görecek, amiralin büyük tevazuunun gizlediği asaleti de fark edeceklerdir. Onu lâalettayin bir korsan gemisinin süvarisi addetmek, yaptığı hareketleri mevziî birer baskın halinde telâkki etmek, çok büyük hata ola­caktır.

Sevgili yavrularımız!

Sizler Adıge ulusunun geleceğisiniz. Ulusumuzun ruhu, dilimiz ile geleneğimizdedir. Adıge diline güç katacağınıza, Adıge geleneğini yaşatacağınıza, böylece Adıge yaşamını daha da ileri boyutlara taşıyacağınıza olan inancımız tamdır.

Vınereko Mir

Maykop, Adıge Cumhuriyeti, 2007

Adıge Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından kabul edilmiştir

Altıncı sınıflar için

Adıge Yemek Gelenekleri

Yemek ve sofra geleneği